Kinderrechten en de plichten van een arts

In de serie 'Wie is jouw vader', vandaag aandacht voor het recht op verantwoorde gezondheidszorg:

Het komt in de regio regelmatig voor, dat een arts of zorgverlener een kind behandelt, maar geen overleg pleegt over de medische toestand met de vader. Zelfs niet als de vader daar specifiek om verzoekt. In dat geval is het raadzaam dat je vader een klacht indient bij een regionaal tuchtcollege. Daarna legt het tuchtcollege een waarschuwing op. Want de arts moet tevoren overleggen over de behandeling.

Overleg met beide ouders

Ook als je vader en moeder uit elkaar zijn, moet een arts met beide ouders overleggen over je medische behandeling. Ongeacht of het om een grote ingreep gaat of een kleine. Dat is tegenwoordig erg belangrijk, omdat veel zorgverleners tijdens hun studie niet geleerd hebben wat een scheiding betekent voor een kind. Een kind leidt na een scheiding vaak aan de gevolgen van een verstoord familieleven (het zogenoemde ouderverstotingssyndroom). Dit is een ziekte die pas onlangs erkenning kreeg, door het uitkomen van een eerste gedegen medisch proefschrift. Een gescheiden vader weet vaak aan den lijve wat het ouderverstotingssyndroom inhoudt voor zijn kind en voor hemzelf. Bovendien is hierover leesbare documentatie op het internet en bestaan vele boeken zoals die van de bekende publicist Joep Zander. Bij onvoldoende overleg met beide ouders wordt te vaak een behandeling gegeven zonder dat een diagnose is gesteld of uitgesproken. Of wordt door een al dan niet medisch gediplomeerd jeugdzorger aan een verkeerde diagnose gedacht, zoals attention deficit of een autisme-, depressie- of affectie stoornis.

Overigens houdt gezamenlijke ouderschap niet in, dat je ouders altijd de volledige zeggenschap hebben in medische situaties. Bij beslissingen over je leven en je dood, is de mening van je ouders voor artsen zwaarwegend maar niet bepalend.

In een artikel van Jurafoon staat dat beide ouders gezag over het kind dienen te hebben. Indien zij niet beiden het gezag hebben, moeten ze dat aanvragen bij een rechter. Echter, gezamenlijk gezag houdt géen beschikkingsrecht over jou in.

Zie verder…

• Jurofoon: Ouderlijk gezag houdt geen beschikkingsrecht over het kind in

Kinderrechten

Er zijn drie kinderrechten waar het om gaat:

1. Ben je twaalf jaar of ouder en je wil een behandeling, bijvoorbeeld een vaccinatie tegen de bof of een behandeling tegen geslachtsziekte, dan kun je die wens uiten bij de arts, zelfs als dat tegen de wil is van je moeder. Je kunt een behandeling weigeren die door éen van je ouders of beide ouders is gewenst. In overleg met een zorgverlener kun je met argumenten komen voor een andere behandeling. Laat je uitgebreid informeren door elk van je beide ouders, dan kun je kiezen. Je moet je zorgverlener wél wijzen op alle nadelen die jij ziet in de behandeling die de zorgverlener voorstelt. En naar voren brengen wat jou zélf het beste lijkt.

2. Indien je vader en moeder niet uit de ouderlijke macht zijn ontzet, dragen zij beiden voor jou de ouderlijke verantwoordelijkheid. Dat staat in het Internationaal Verdrag Rechten van het Kind dat tussen de Verenigde Naties en Nederland is gesloten. Dit verdrag is van harte ondertekend en tóch worden overtredingen geconstateerd. Vooral gezagsontkenning voor buitenechtelijk geboren kinderen is discriminerend en een doorn in het oog. Een groot en groeiend aantal vrouwen kiest om niet te huwen. Binnenkort is meer dan de helft van de kinderen in Nederland uit zo'n moeder geboren. In de meeste beschaafde europese landen (zoals België, Frankrijk, Spanje, Polen) wordt het gezag van ongehuwde vaders niét ontkend. Het grote gevaar van gezagsontkenning is dat je je vader verliest en dat geeft armoede, slechte prestaties op school en een minder gelukkig perspectief voor de rest van jouw leven. Soms (meestal niet) krijg je zogenaamd een 'stiefvader', maar als ook zijn gezag door een zelfzuchtige moeder misgund wordt, is hij hoogstens een doekje voor het bloeden.

   Nederland is herhaaldelijk door de Verenigde Naties op de vingers getikt voor de te kort schietende naleving van het VN Kinderrechten verdrag.

3. Als je eenmaal zestien bent, is een arts verplicht alles geheim te houden over élke behandeling die in overleg tussen hem en jou wordt aangeboden. Dus zowel je moeder als je vader hebben niets met de beslissingen te maken als jij dat niet wil. Wel zijn je ouders als ze de ouderlijke verantwoordelijkheid dragen, verplicht om (de verzekering) te betalen. Let op, dat je geen schriftelijke verklaring ondertekent, die later in jouw nadeel wordt uitgelegd. Daar kun je spijt van krijgen. Als je een behandeling weigert en een zorgverlener is dat niet met jou eens, dan kan die zorgverlener een 'gemachtigde' zoeken die over jou gaat beslissen. Zelfs zonder dat jij het er mee eens bent. Zelfs als géen van je ouders het er mee eens is. Ook na je zestiende blijft het uitkijken voor commerciële belangen van overbezorgde medische centra en jeugdzorg. Het kan geen kwaad in zo'n geval een second opinion te vragen. En vergeet niet dagelijks stevig te ontbijten, je best te doen op school, voldoende te bewegen en minstens wekelijks contact te hebben met meerdere (minstens twee) volwassenen die echt om jou geven!!

Piet Hein Donner en Wouter Bos geven kinderbijslag en belasting-aftrek aan jouw ouders tot maximaal je zevenentwintigste levensjaar en daar mag je wat voor terug verwachten. Bert Kerkhof is vader van een zoon.

Zie verder…

• Wet op de geneeskundige behandelingsovereenkomst (afgekort: WGBO)

Labels: Gezondheidszorg, Jongerenrecht

Verkoudheid

Aan: weerman Erwin Kroll van het NOS Journaal

Het is bekend dat journalisten en televisie presentatoren veel te zeggen hebben over politiek. Politici willen nu eenmaal vaak in beeld en goed voor de dag komen. Dan kun je niet om journalisten heen. Maar wist je dat andersom politici soms veel te zeggen hebben over journalisten en televisie presentatoren? In 1999 mocht ik meebeslissen over de verslaggeving rond de eclips en koos jou en Anette van Trigt. Als de dag van gisteren staat dit in herinnering, ook omdat de Volkskrant een artikel hierover binnen bereik van Google plaatste januari van dit jaar, in de aanloop van de europese overname van PCM door de objectieve belg Christian van Thillo. De uitzending over de eclips was een plezierige.

Dan nu die verkoudheid. Zondag en gisteren was ik je lotgenoot. Elke verhoudheid heeft een oorzaak. Wie er meer van begrijpt kan het voorspellen, zoals de stand van planeten. Vorige maand vroeg ik Marjon de Hond aandacht te besteden aan de bespeelbaarheid van voetbalvelden. Elk jaar stopt het veldvoetbal te vroeg. En rond februari start het veldvoetbal iets te vroeg. Het weer laat ánders toe. Het zou zo aardig zijn als een weer-instituut daar nu eens aandacht aan geeft op televisie. Tussen het zaalvoetbal voor de jeugd en de start van het veldvoetbal aan het begin van elk jaar, zitten soms enkele weken. Dan verveelt de jeugd zich thuis of bestuurders bij voetbalploegen maken overuren voor het inlassen van extra zaalvoetbal. Betere planning kan dit voorkomen. Gescheiden van mijn zoon levend, is bovendien aardig als hij via het journaal iets hoort van waar ik mee bezig ben.

Dan nu die verkoudheid. Afgelopen zaterdag bij het jeugdvoetbal in Beesterzwaag was mijn zoon als linksachter geplaatst, terwijl hij voorheen éen van de topscoorders was in de voorhoede. De tegenpartij maakte een doelpunt. Als verdediger had hij dit niet voorkomen. Hulpeloos keek hij naar mij langs de lijn. De tweede helft werd hij niet geplaatst. In plaats van beloftevolle coming young man was hij slachtoffer geworden. Andere vaders stonden erbij en keken er naar. Voelde me machteloos die zaterdag en besloot 's avonds in Assen een gezellig bluescafé te bezoeken om er boven op te komen.

Aankomend weekend zijn er voorverkiezingen voor het europese parlement. Dat betekent hard werken ook op zaterdagavond, had mijn baas gezegd. Hij ontraadde daarom uit te gaan. Een eigenzinnig mens die zijn rechten kent en toe is aan troost, moet daar door weer en wind tegen in. Het bluescafé heeft geen garderobe dus stapte in een fleece-vest de auto uit. Het was honderden meters lopen. Verkoudheid dus.

Voorspellen van verkoudheid is psychologie: Er bestaan mensen die weten waanneer je slachtoffer gaat worden, die weten wanneer je tegen de wens van een meerdere in troost gaat zoeken. Dat wordt je nóg meer slachtoffer in een poging je gedrag te vergoeilijken. Je zoekt als het ware die verkoudheid op. Fysieke omstandigheden zoals het ontbreken van een garderobe, een openstaand vest zijn dan snel gevonden.

Het is verkeerd natuurlijk om slachtoffer te zijn. Ooit zullen mijn zoon en ik elke week samen kunnen zijn en een passende strategie bepalen. En kan hij weer meespelen op plekken in het veld waar hij zich op zijn plaats weet. Wij zúllen scoren, en niét ziek zijn.

Bert Kerkhof

Labels: Gezondheidszorg

Honderden kinderen gaan jaarlijks de separeercel in

Verhoogde kans voor kinderen van alleenstaande ouder

Elk jaar worden in psychiatrische jeugdinstellingen honderden kinderen van twaalf jaar en ouder opgesloten in een separeercel. Eén van de redenen is personeelsgebrek. Dit blijkt uit onderzoek van het NRC. Volgens de Inspectie voor de Gezondheidszorg ging het in 2007 om ten minste 522 onvrijwillige separaties van minderjarigen en vorig jaar om 346. Het werkelijke aantal ligt nog hoger: ook jeugdzorg instellingen mogen separeren maar zij hoeven dat niet te melden. Psychiaters en Kind in de knel vinden het 'zorgelijk' dat deze instellingen dit doen, zonder melding bovendien.

Commerciële belangen

Kinderen zonder een nabije vader lopen een groter risico op psychiatrische behandeling. Problemen kunnen ontstaan indien onvoldoende betekenisvolle volwassenen in hun omgeving hen bijstaan. Stilvallen en concentratie problemen kunnen zich voordoen. Maar ook kunnen kinderen druk worden en lastig indien zij geen actief vaderschap ervaren. Kinderen die opgroeien in een armoedig huishouden staan maatschappelijk zwak. Verliest het kind de steun van de alleenstaande ouder, dan kunnen commerciële belangen van instellingen de boventoon voeren.

Bij liefdeloze pleeg- of intramurale zorg werkt ook een uithuisplaatsing niet. Separatie is een omstreden manier om verwarde patiënten te kalmeren en suïcidale patiënten te beschermen. De patiënt wordt in een kale cel opgesloten, omdat hij zichzelf en anderen anders in gevaar zou brengen. Door dagenlange separatie kunnen psychiatrische aandoeningen verergeren. De wet staat separatie alleen toe bij acuut gevaar.

Chaos en koude banden in de relatie tussen de kinderen en het personeel zijn mede het gevolg van het bijeen plaatsen van jongens met geestelijke problemen samen met verstandelijk gehandicapte jongens. De verschillende herstel mogelijkheden worden dan onvoldoende benut. Overlast kan omslaan in separatie van kinderen, blijkt uit gesprekken met psychiaters van zeven grote jeugdklinieken en een academisch ziekenhuis. Verpleegkundigen van Curium in Oegstgeest separeerden onlangs een jongen die steeds water naar personeel en mede-patiënten gooide. Een autistische jongen zit nu in Limburg in de separeer omdat hij naakt over de gang liep na het douchen. 'Het heeft ook te maken met de cultuur op een afdeling', zegt psychiater Arien Storm van jeugdkliniek Accare in Noord-Nederland. Eigenlijk kan het naakt lopen over de gang na het douchen worden toegestaan en dan is separatie niet nodig.

Soms gaat teveel adrenaline stromen bij verpleegkundigen die een boze patiënt afremmen. Het is van belang dat op alle dagdelen zinvolle activiteiten voor de kinderen zijn en het personeel voldoende kalmte bewaart. De personeelssterkte is zeker van invloed. 'In Oostenrijk is separatie uit den boze', zegt René Kahn, hoofd psychiatrie van het Universitair Medisch Centrum Utrecht. Dat kan met medicijnen maar ook doordat er voldoende opgeleid personeel in de buurt is, dat hart heeft voor de kinderen. Dat is duur. Hoeveel hebben we daar als maatschappij voor over?

Gebroken wil

Volgens jeugdpsychiaters duren de meeste separaties hooguit een uur. Toch zitten kinderen soms weken of zelfs maanden in de separeercel. 'Ik ging nadenken over machtsmechanismen en waar de mens toe in staat is', zegt een vijftienjarige jongen die twee keer enkele weken gesepareerd werd. Zijn moeder schrok toen ze hem terugzag. 'Hij was bleek en trilde. Hij had altijd een sterke wil maar zijn wil is daar gebroken'. Moeder en zoon willen anoniem blijven.

Vrijwillige separaties - waarbij de patiënt zich niet verzet tegen opsluiting- hoeven niet te worden gemeld. Maar aan de vrijwiligheid valt soms te twijfelen. Psychiater Kommer Jan de Man van het RMPI in Barendrecht: 'Als er zes man zijn opgetrommeld en de patiënt loopt mee, is dat vrijwillig?' De psychiaters zeggen vaak geen alternatief te zien voor separatie. 'Je weegt de veiligheid van de groep af tegen die van het individu', zegt Anne Pauline Cohen, hoofdbehandelaar van de Bascule in Amsterdam. 'Als iemand van de leiding wordt bedreigd, worden andere kinderen ook onrustig. Dan heb je geen keus.' Meer en beter opgeleid personeel kan competentiestrijd tussen het personeel en de kinderen voorkomen.

Afschaffen

Vier jeugdpsychiatrische klinieken deden de afgelopen jaren mee aan een project om het separeren terug te dringen. In twee daarvan nam het aantal separaties met 90 procent af. Sommige klinieken willen het separeren afschaffen. Maar dat achten niet alle psychiaters reëel.

Vele vaders zijn door omgangsweigering gescheiden van hun kind en moeten machteloos vanaf afstand toezien hoe hun kind naar de verdommenis gaat. Als je de kans krijgt, hou je kind voor nooit vrijwillig naar de separeer te gaan. Leer je kind te schreeuwen om zijn vader, te slaan en te schoppen, zodat in ieder geval via de statistieken iets van hem vernomen wordt.

Labels: Gezondheidszorg, Jeugdzorg

Geef huisarts grotere rol bij probleemgezinnen

Na het zoveelste recente drama in Apeldoorn, waar een gescheiden en alleenstaande moeder haar vijfjarig zoontje vermoordde, mocht iedereen weer zijn mening geven over het functioneren van de bureaus jeugdzorg. Opvallend is dat vrijwel niemand het niveau van de ‘kinderbeschermers’ aan de orde stelt. En de teneur bij de meeste gezinsvoogden is, klagen over de moeilijke omstandigheden waarin zij moeten werken (Nederlands Dagblad, 16 december 2006). Dat is zeker waar, maar enige zelfreflectie zou ook niet misplaatst zijn.

In Roermond in 2002 kwamen zes kinderen om het leven. Daarvoor een peuter uit Wormerveer, het ‘Meisje van Nulde’ en circa vijftig andere kinderen per jaar die het nieuws niet halen, vrijwel allemaal onder toezicht van kinderbeschermers. Niet de pedagogische tik waarover uitvoerig is gedebatteerd, maar scheiding en het isolement van kinderen na scheiding door uitsluiting van (meestal) de vader, gecombineerd met drank- en drugsgebruik, leiden per jaar in tienduizenden gevallen tot kindermishandeling en in tientallen gevallen tot kindermoord. De kinderen Damaris en Daniël uit Tolbert, het Maasmeisje Gessica en het 5-jarig jongetje Metehan uit Apeldoorn zijn daar recente bekende voorbeelden van: kinderen van gescheiden ouders, die bekend waren bij de Bureaus Jeugdzorg.

De hulp voor kinderen is veel te bureaucratisch georganiseerd, allerlei kinderbeschermers werken langs elkaar. Bovendien heerst er een cultuur van: beter een onbekwame moeder dan geen moeder. Vaders zijn ondanks de uitkomst van veel onderzoeken kennelijk niet interessant.

De nieuwe Wet op de Jeugdzorg die in 2005 van kracht is geworden, had tot doel een einde te maken aan de situatie dat kinderen als Savanna tussen de mazen van het hulpverleningsnet doorglippen. Er zou sneller en efficiënter gewerkt worden, het ‘geschuif’ met kinderen zou tot het verleden behoren en de ‘schotten’ tussen de vele instanties rond probleemgezinnen zouden worden geslecht. Maar dat is een illusie gebleken. Er is niets fundamenteels veranderd.

De bestaande financieringsstromen zijn intact gelaten, terwijl die verschillende geldbronnen juist mede oorzaak zijn van de versnippering. Er is niet gesneden in voorzieningen. Nederland telt tientallen vormen van thuisbegeleiding voor gezinnen met probleemkinderen. Iedere instantie redeneert vanuit zijn eigen discipline en er is niet één partij die verantwoordelijkheid neemt voor het kind in een gezin waarin wordt ingegrepen, of waar niet wordt ingegrepen ondanks gerede aanwijzingen daarvoor. Men verschuilt zich achter het multidisciplinaire overleg (besluit) en/of de kinderrechter.

Kennisniveau

Inspectie en een aantal hoogleraren hebben nu ook eindelijk het kennisniveau van kinderbeschermers aan de orde gesteld. De ‘jonge’ kinderbeschermer heeft een hbo-opleiding, maar die wordt onvoldoende geacht. Daarnaast mist deze jonge kinderbeschermer levens- en werkervaring. De ‘oudere’ kinderbeschermer heeft weliswaar meer ervaring, maar vaak nog minder opleiding: mbo. En uit deze laatste categorie zijn mensen vaak doorgestroomd naar leidinggevende en directiefuncties.

Controle op het werk van kinderbeschermers is er nauwelijks. Rechters - juristen, zonder psychologische of pedagogische kennis - nemen meestal de adviezen klakkeloos over. Kinderbeschermers leggen rapporten van kinderpsychiaters naast zich neer en bepalen zelf wat goed is voor het kind, met als gevolg verkeerde hulpverleningstrajecten.

Uit een grootschalig onderzoek in 2002 blijkt dat het met tweederde van de kinderen die onder toezicht staan, na verloop van tijd niet beter gaat. De uitkomst doet vermoeden dat een kind altijd nog beter af is bij pedagogisch onbekwame ouders, als die maar deskundige (intensieve) begeleiding krijgen.

Buiten de ouders hebben de leerkracht en de huisarts, na de periode van het consultatiebureau, het meeste contact met het kind en de ouders. De huisarts kent doorgaans de thuissituatie. De huisarts is beter opgeleid dan kinderbeschermers en heeft doorgaans meer levenservaring. Bovendien heeft de huisarts een vertrouwensrelatie met ouders en kind, in tegenstelling tot de gezinsvoogd, die de ouder als ‘indringer’ ziet (Henk Algra, Nederlands Dagblad, 20 december 2006). Dat roept de vraag op of een huisarts niet de bevoegdheid moet krijgen om hulpverlening bij kinderpsychiaters en/of kinder- en jeugdpsychotherapeuten verplicht te stellen en/of te beslissen over uithuisplaatsing in overleg met die hulpverleners. De rechter zou dan nog slechts marginaal mogen toetsen.

Structuur

Het ene loket dat staatssecretaris Ross-Van Dorp heeft ingevoerd, heeft weinig veranderd omdat de kwaliteit en de organisatiestructuur achter het loket niet is verbeterd. Algra schetste nog een ander probleem, namelijk: ”als zaken uit de hand lopen, kan dat te maken hebben met fouten in de hulpverlening. Maar is het minstens zozeer een signaal dat er iets met de samenleving grondig mis is. Daar zijn de overheid en vooral de ouders in de eerste plaats verantwoordelijk voor." Daarmee slaat hij de spijker op zijn kop.

Politici hebben geen benul van de ernstige gevolgen van onze doorgeschoten scheidingscultuur. Ieder jaar sluist het kabinet meer miljoenen naar de jeugdzorg. Maar er is geen politicus die zich afvraagt wat de oorzaak is van het almaar toenemend aantal aanmeldingen bij de Bureaus Jeugdzorg en of de sector goed werk aflevert.

De verantwoordelijke bewindslieden moeten nu echt ter verantwoording worden geroepen. Waarom wel spoeddebatten over allerlei incidenten, maar niet over de (deels) falende jeugdzorg of over de gevolgen van de scheidingscultuur. Algra pleit voor onderzoek.

Hij wordt op zijn wenken bediend, want in Nova (19 december 2006) kondigde mr. Pieter van Vollenhoven aan dat zijn Raad een onderzoek zal instellen naar het functioneren van jeugdzorg. Wordt het resultaat van dat onderzoek eindelijk reden voor een (spoed)debat?

Wim Orbons is voormalig bestuurder van gezondheidszorgorganisaties en betrokken bij een expertgroep tegen de echtscheidingscultuur. Dit artikel verscheen tevens in het Nederlands Dagblad van 21 december 2006

Aanbevolen literatuur

• Het bevorderen van co-ouderschap en de plaasting van kinderen uit probleemsituaties inhuis bij de vader zouden effectieve kinderbeschermingsmaatregelen kunnen zijn. Waardoor het AMK meer veilig kan ingrijpen zonder de kinderen van beide ouders te vervreemden. Dat kan het draagvlak vergroten om melding te doen van kindermishandeling. Lees: Verplichte meldcode kindermishandeling slechts eerste stap

Labels: Gezondheidszorg

Schijnbaar objectieve, suggestieve taal

Alleenstaand moederschap brengt ernstige schade toe aan kinderen.

Het alleenstaand moederschap zoals wij dat in deze tijden kennen, kwam in deze omvang eerder voor in ghetto's van Amerika en in Nederlandse rijksgebiedsdelen. Het vaderloos zijn van kinderen kan te maken hebben met een terugkeer naar een primitieve status van de moedermens, een verval van beschaving. De salarissen bij justitie, kinderbescherming, psychiatrie en jeugdzorg en de bijbehorende commercie van advocatuur en scheidingsbeurs zouden slechts aanvullend een oorzaak zijn. Volgens een andere opvatting is de onderontwikkeling van kinderen een door instanties georganiseerd proces.

Claude Lanzmann, regisseur van de film Shoah:
“Ik wil met de woorden van de nazi's in mijn film duidelijk maken dat de moord op de joden een bureaucratisch proces was, vergelijkbaar met de organisatie van bijvoorbeeld het openbaar vervoer in een moderne maatschappij. Door dat systeem hoefde niemand zich verantwoordelijk te voelen voor wat er gebeurde. Maar juist dat systeem bewijst dat het afmaken van de joden niet het werk was van een handvol gekken zoals sommige Duitsers ons nu zo graag zouden laten geloven”. Lanzmann heeft het over de grootste bestialiteit uit de geschiedenis van de mensheid, de joden aangedaan. Elk woord van commentaar zij met respect gezegd.

Bureaucratie

Lanzmann verwijst naar een maatschappelijk systeem. Juist door geen gebruik te maken van historische filmopnamen waarin de toeschouwer zich zou verliezen raakt Lanzmann de kern van de zaak: “In de bureaucratie is niemand verantwoordelijk” waarschuwen kritische rechtssociologen, doelend op de hedendaagse bureaucratie, niet ver-van-ons-bed maar in het rechtsstatelijke Nederland. Het hele volgende betoog gaat niet over wat Stalin heeft gedaan of Idi Amin, Botha of Videla, maar over de actualiteitswaarde van de holocaust voor onze eigen Nederlandse bureaucratie.

Bureaucratie impliceert gewetenloosheid en gewetenloze daden. Hoe gruwelijk moet het kwaad zich hebben voorgedaan voor de mensheid alert wordt? Na de Tweede Wereldoorlog en in ons eigen land om ons heen kijkende moeten we constateren dat het enige wat sommigen er van hebben geleerd is dat het zo gruwelijk niet meer mag toegaan.

Uitgestoten uit de rechtsgemeenschap

De Neurenberger wetten van 1935 stelden een huwelijksverbod in tussen joden en ‘ariërs’ en schiepen het onderscheid tussen ‘Staats onderhorigen’ (die alleen maar plichten hadden) en ‘Rijks burgers’. Waarom waren die Neurenberger wetten verwerpelijk? Niet omdat ze op miljoenen moorden uitliepen, maar omdat een groep mensen uit de rechtsgemeenschap werd gestoten. Voor de uitgestotenen golden voortaan andere regels en zij vielen buiten de gangbare rechtsbescherming. Stap voor stap leidde dit tot de holocaust. Maar elke stap op zichzelf was verwerpelijk, ook zonder de holocaust, omdat de toenmalige samenleving zich, onder andere door middel van de wet, vergreep aan de integriteit van joodse mensen: hun familierechtelijke integriteit, later hun economische integriteit en uiteindelijk zelfs ontkende die samenleving hun recht op leven.

De eliminatie van de Staats toebehorende vader

Geen grondwet, geen mensenrechtenverdrag is in staat de garantie te verschaffen die zij beogen. Wij blijken blind voor gewetenloze daden indien die zich in een niet zo apert gruwelijk uiterlijk gehuld hebben. Die blindheid heeft twee namen: conformisme en autoriteit. Die blindheid doet zich voor zowel binnen als buiten de bureaucratische hiërarchie, ja zelfs het gros van de slachtoffers is er door getroffen.

Het enige wat sommigen geleerd hebben is het herkennen van nieuwe dreigingen, maar dan alleen indien ze lijken op de bekende dreigingen: als het om erkende vormen van marteling en racisme gaat. De samenleving is slechts alert genoeg om kleine stappen naar de toekomst te maken: Naar aanleiding van jodenhaat wordt rassenhaat herkend en ook vreemdelingenhaat. Naar aanleiding van concentratiekamp en gaskamer wordt marteling herkend. Wij herdenken homosexuele slachtoffers en zigeuners en herkennen de discriminatie nog steeds. Maar met onze verkokerde blik kunnen wij slechts in ééndimensionale stappen nemen. Wij denken dat we klaar zijn als we antifascistische actiegroepjes voor de televisie halen en met onze aandacht belonen.

Openlijk geven we uiting aan onze verachting voor extreem-rechts en zelfgenoegzaam wassen wij onze handen in onschuld. Wij komen eenvoudig niet op het idee om het kwaad zijn steeds wisselende masker af te rukken, om te ontdekken dat het systeem waar wij zelf deel van uitmaken vuile handen heeft.

Met welk recht zouden wij ons illusies maken? Het Christendom claimt het octrooi op de humaniteit. Maar datzelfde Christendom heeft mede de kiem ("zijn bloed kome over ons en onze kinderen") gelegd voor de grootste beestachtigheden van de menselijke beschaving (zie de Poolse kerkgangers in Lanzmanns film).

De SS-ers waren gewone brave huisvaders die thuis met vrouw en kinderen net zo kerstmis vierden als U en ik. Dit nu roept een knagende vraag op: Als U en ik thuis met onze kinderen kerstmis vieren, van wat in onze samenleving zeggen wij: “Wij hebben het niet geweten”? Deze vraag moeten wij onszelf stellen willen wij onszelf niet tot schijnheiligen bestempelen. Welke zijn de ongerechtigheden waarmee onze bureaucratie zich inlaat maar waarvan wij zeggen dat wij het fijne niet van weten of die door ons uit conformisme maar geaccepteerd worden als een noodzakelijk kwaad? Wij zijn soms wonderlijk conformistisch en gezagsgetrouw, vooral als het het leed betreft van mensen met een etiket dat tóch niet op onszelf past, ten opzichte van wie wij ons ongemerkt superieur voelen: werkelozen, allochtonen, homofielen, mensen die als verdachte zijn aangemerkt, onderbetaalde vrouwen, ouders van uit huis geplaatste kinderen, gescheiden vaders. Ook wij zeggen in wezen: “Opdracht is opdracht, het zal wel goed zitten, hoe zou het anders moeten”. Ook wij zien, net als de Duitsers destijds, vaak genoeg iets onbegrijpelijks en zorgwekkends, maar denken: “Het hoort zo, het kan niet anders” of “Het kan niet waar zijn dat onze overheid iets onrechtvaardigs doet”. Wij zijn voor onze bescherming afhankelijk van de overheid en dat maakt ons maar al te gemakkelijk blindelings gezagsgetrouw en loyaal met de Staat. Het is voor ons dan ook ongelooflijk dat vadertje staat op bureaucratische wijze nodeloos menselijk leed organiseert terwille van wat als rust en orde van anderen of als noodzakelijk kwaad gepresenteerd wordt.

Schijnbaar objectieve, suggestieve taal

Over gescheiden ouders en hun kinderen bestaan vooroordelen, zelfgenoegzaamheid, haat, afgunst, zelfzucht, macht, aanzien, hoogmoedswaan en minachting. Maar door schijnbaar objectieve, suggestieve taal worden argeloze mensen op een dwaalspoor gebracht. Een taal met suggesties en automatische suggesties. Het is een groepsdenken, een vorm van waandenken die zich van een groep meester maakt als zij helemaal bevangen raken van de superioriteit van het eigen standpunt. Wie denkt nog na bij een woord als ‘kinderbescherming’? De kinderbeschermers zelf allerminst. En wie beweert dat de vlag van de kinderbescherming de lading niet dekt wordt er, bij wijze van probleemvervalsing overigens, fijntjes op gewezen dat de ouders er nu eenmaal ‘zelf niet uitkomen’, dat er nu eenmaal in zo'n geval altijd één bevoordeelde en één benadeelde partij zal zijn.

Het vergt een psycho-analytisch inzicht in het maatschappijgebeuren om te kunnen herkennen op welke momenten onze overheid, onze samenleving, een permanente wolf in schaapskleren is. Hoe diep zal de schaamte zijn zodra wij inzien in welke wolf wij een leider gezien hebben, zodra wij inzien welk een leed wij hebben laten aanrichten zonder protest. Of gaan wij dan ook ontkennen of bagatelliseren, net als de voormalige SS-ers in Lanzmanns film?

Is autoriteit gewetensvol?

Uit 1981 dateert de film The Wave. Deze film is gebaseerd op de ervaringen in een klas van een middelbare school in Palo Alto, California in april 1967. Een groep leerlingen wordt in de geschiedenisles geconfronteerd met de periode van het nationaal-socialisme. De leraar, waarschuwend voor herhaling van het nationaal- socialisme, stuit wat dit laatste betreft op ongeloof van de leerlingen. De charismatische leraar weet, bij wijze van waarschuwing, de leerlingen te manipuleren en de groep te kneden tot een fascistische jeugdbeweging, onderdanig aan een denkbeeldige sterke man. De uitwendige kenmerken waren vervangen: Het hakenkruis was vervangen door een golfsymbool (The Wave), de Hitlergroet door weer een ander gebaar. Pas toen de groepsleden hun sterke man aanschouwden (een brallende Hitler, geprojecteerd op het filmdoek in de aula van de school) vielen hen de schellen van de ogen en zagen zij in hoe pervers die jeugdbeweging was. Schaamte, diepe schaamte was hun deel.

Besef van goed en kwaad heeft men pas als men de onderdrukten kan herkennen en men zich in hen kan verplaatsen.

Hoe geplaveid zijn de sluipwegen die het geweten van de mens ontwijken? Een onthullend experiment is in het bekende Milgram-onderzoek over conformisme dat in 1974 is beschreven. Aan een proefpersoon konden elektrische schokken tot 450 volt worden toegediend. Hij werd gewaarschuwd dat er gevaar was en een sterke schok zou krijgen als hij een fout maakte. De grote meerderheid van proefpersonen (uit alle lagen van de bevolking) was bereid de steeds harder kermende persoon de schokken toe te dienen. Daartoe aangezet slechts door een onbewogen proefleider die op doorgaan aandrong. Pas na afloop van het experiment werd de proefpersoon verteld dat de schokken niet echt waren en dat de kermende collega-proefpersoon een acteur was. In tal van landen en in talloze versies is dit experiment herhaald, steeds met hetzelfde resultaat. De analogie zal niemand ontgaan: de gewetenloze autoriteit, de proefleider, is in staat om het geweten van de argeloze, conformistische burger uit te schakelen en van hem een Eichmann te maken.

Laten we onszelf geen illusies maken. Ook wij gaan zover. Opmerkelijk is dat de ontmaskering, zowel in Milgrams experiment als in de Palo Alto schoolklas, gepaard gaat met een zeer heftige emotionele reactie van de ontmaskerde als hij geconfronteerd wordt met het onweerlegbare bewijs van waartoe hij zich heeft laten brengen.

Analogieën

Hoe kan men in niet-opgelegde, werkelijke situaties de gewetenloze daden van onze bureaucratie ontmaskeren? Men kan dan slechts zijn toevlucht nemen tot een wijzen op de analogie van onze daden met de meest ondubbelzinnige wandaden uit de geschiedenis: die van de nazi's. De reactie is in zulke gevallen even emotioneel als na de ontmaskering in de laboratorium situatie. Helaas alleen met dit verschil: terwijl in het laboratorium de feiten onweerlegbaar zijn wordt in de maatschappelijke situatie alle emotie gestoken in de ontkenning van de analogie.

Kennelijk moet men zelf tot de onderdrukten behoren om de gewetenloze daden van onze bureaucratie te ontmaskeren als een permanente wolf in schaapskleren die onechte en vervalste problemen te lijf gaat. Maar zelfs de onderdrukten zijn vaak blind.

Maar een crime-fighter kan samen met de blinde slachtoffers, de onderdrukten, verloren rechten uit de herinnering terug halen en het systeem ten goede veranderen en de wereld verbeteren:

Veel vaders worden na echtscheiding beroofd van het contact met hun kind, dat (in de praktijk meestal) aan de moeder is toegewezen. Vraagt die vader om rechtsbescherming, dan wordt hem in de rechtszaal, in het bijzijn van de moeder, door de rechter voorhouden: “Meneer, ik kan wel een omgangsregeling treffen, maar wat heeft u daaraan als die toch niet wordt nageleefd”? Eliminatie dus van de buiten spel gezette vader (hij blijft wel onderhoudsplichtig). Heel hun smartelijke strijd om een omgangsregeling is een lijdensweg die bij voorbaat vergeefs is. Soms gebeurt het dat een kind zijn lot in eigen hand neemt, de benen neemt en zijn intrek wil nemen bij zijn vader. Het is ongelooflijk maar waar: er zijn vaders die op zo'n moment, met een verscheurd hart, tegen hun kind zeggen: “De rechter heeft het anders bepaald en die moeten we nu eenmaal gehoorzamen”, opgevoed als ze zijn, niet met de Neurenberger wetten van 1935 (Personen- en familierechtwetten!) maar met Nederlandse Personen- en familierechtwetten, die niet gaan over joden maar over gescheiden mensen. Jood ben je door geboorte, kind van je ouders eveneens.

Joice Roodnat, NRC 3 jan 1986

Labels: Gezondheidszorg, Repressie